استان گیلان

تخصــــــــــــصــــــــــی ترین دانشنـــــــــــامه استــــــــــان گـــــــــــــــیلان

لاهیجان
نویسنده : سید شهاب فلاح چای - ساعت ۱٢:٤٩ ‎ق.ظ روز ۱۳٩٠/۱٢/٢۸
 

 

مقدمه:

لاهیجان یکی از شهرهای استان گیلان و مرکز شهرستان لاهیجان در ایران است و در شمال دیلمان قرار دارد موقعیت جغرافیایی این شهر در ناحیه کوهپایه‌ای قرار دارد و تپه‌ماهورهای آن را بوته‌های چای پوشانده‌است

شهر ابریشمعده‌ای معتقداند این نام ریشه در ویژگی اقتصادی این شهر دارد. به گونه‌ای که واژه لاهیجان عربی‌شده لاهیگان است و لاهیگان مرکب است از لاهیگ +ان (لاهیگ = بافتنی و ان = پسوند مکانی) و به معنی مکان یا شهر بافندگان یا نساجان یا ابریشم‌بافان است. در تجزیه‌ای دیگر، لاه در پارسی میانه (پهلوی) به معنای ابریشم است و در برهان قاطع به معنای پارچه ابریشمی سرخ آمده‌است و جان پسوند مکان است. در نتیجه لاهیجان به معنای «شهر ابریشم » است. اشپیگل محقق آلمانی در کتاب «حملات روسیان به سواحل کرانه خزر» نام لاهیجان را به معنی «شهر ابریشم» می‌داند. لاه به معنی ابریشم است و یج و ج پسوند نسبت است مانند یوشی و یوشیج و یا لار و لاریج. در نتیجه لاهیج به معنی ابریشمی است و ان پسوند مکان. در نتیجه لاهیجان به معنی مکان ابریشمی است.[۱۱]


 

انتساب به لاهیج بن نوح

 

در افسانه‌ها بنای شهر لاهیجان به لاهیج ابن سام ابن نوح نسبت داده می‌شود ولی این وجه تسمیه نادرست و عوامانه به نظر می‌رسد (یا درست‌تر بگوییم، افسانه‌ای ساختگی برای عوام بوده که با عربی‌سازی نام ایرانی شهر بتوانند نام اصلی شهر را بار دیگر استفاده کنند. این روند در ایران تحت چیرگی تازیان و تعصبات شدید ضدایرانی رواج داشته و ترفندی بوده برای رهایی از برچسب هولناک مجوسیت).

 

دارالاماره

 

این شهر در گذشته در دورانی از استیلای اعراب و سیطرهٔ خلافت دارالاماره یا دارالامان هم نامگذاری شده بوده که به تدریج بار دیگر نام ایرانی خود را بازیافته، نخست لاهیجان المبارک و سپس لاهیجان خوانده شده‌است.

 

شهر لاهیجان در قرون سوم تا پنجم هجری در محل روستای فعلی چفل، در میانه راه امروزی بازکیاگوراب به سیاهکل قرار داشت و از قرن پنجم کم کم به محل امروزی انتقال یافت و از ابتدای قرن ششم هجری تبدیل به مرکز حکومت سادات مویدی شد و سپس ناصروندان بر آن چیره شدند. از قرن هشتم سادات کیایی حکومت خود بر لاهیجان را آغاز کردند و دوران شکوه لاهیجان دوران حکومت کیاییان است.[۱۲]

 

تاریخ

 

حمدالله مستوفی درباره لاهیجان نوشته‌است: ;از اقلیم چهارم است. طولش از جزایر خالدات فدک و عرض از خط استوا لح شهری بزرگ است و دارالملک جیلانات آبش از جبال بر می‌خیزد و حاصلش برنج و ابریشم و اندک غله می‌باشد و نارنج و ترنج و میوه‌های گرمسیری فراوان است.»[۱۳]

 

لاهیجان در سال ۷۰۵ ه.ق به دست اولجایتو فتح شد و امیر تیمور به آن لشکر کشید. پس از تیمور، سید امیر بیک و نوادگان وی –از سادات کیانی– بر شهر لاهیجان حکومت کردند. پس از سقوط حکمرانان کیانی، حاکمان صفوی در این شهر حکومت کردند. از حوادث ناگوار و مهم در تاریخ لاهیجان، طاعون در سال ۷۰۳ ه.ق، آتش‌سوزی سال ۸۵۰ ه.ق و اشغال آن توسط روس‌ها در سال ۱۷۲۵ میلادی است. در سال ۱۲۳۰ ه.ق لاهیجان دچار زلزله شد و در سال ۱۲۴۶، بار دیگر طاعون در آن کشتار کرد. شأن و شکوه لاهیجان در زمان خان احمد خان است. خان احمدخان یکی از حاکمان لاهیجان در قرن دهم است و کمتر حاکمی در گیلان چنین قدرتی را به خود دیده‌است و لاهیجان از این نظر در دوران طلایی خود بود.

 

شهرستان لاهیجان به گواهی تاریخ در گذشته مرکز حکومت بیه پیش بوده و وسعت آن سرزمینی از سفیدرود تا چالوس را در بر می‌گرفته‌است.[۱۴] شهر لاهیجان از دیرباز کانون بازرگانی ابریشم بوده و بیشترین سهم را نیز در تولید و صادرات آن داشته‌است.[نیازمند منبع] صنعت چای یکی از مهم‌ترین صنایع کشاورزی این شهر است. نخستین بار چای در ایران توسط حاج محمد حسین اصفهانی به سال ۱۳۰۲ ه.ق در عصر ناصرالدین شاه قاجار کشت شد که پیشرفتی نداشت و موفقیتی بدست نیاورد. اما شخصی بنام محمد خان قاجار قوانلو ملقب به کاشف‌السلطنه مشهور به چایکار در سال ۱۳۱۹ ه.ق چای را در لاهیجان کشت نمود و به بار نشاند. وی در حقیقت پدر کشت چای در ایران به شمار می‌آید. در اثر به بار نشستن این فراورده، تأثیرات شگرفی بر زندگی مردم منطقه و اقتصاد کشور به جای مانده‌است

 

شاه عباس در لاهیجان

 

در شوال سال ۱۰۰۰ ه.ق شاه عباس کبیر پس از آواره کردن خان احمد خان به لاهیجان آمد و دستور داد باغی را که در مقابل قصر خان احمد خان بود و انواع گل‌ها و اقسام میوه‌ها در آن دیده می;شد خراب و به زمین بازی چوگان و قپق‌اندازی تبدیل کردند و پیرامون آن را درخت کاشتند. همچنین شاه عباس دستور داد باغ بیشه دژ خان احمد خان را که از آثار بزرگ بود، ویران کردند و به این ترتیب اثری از دودمان کیائیان گیلان بویژه خان احمد خان نگذاشتند، زیرا وی پسری نداشت که حفظ نام او نماید.

 

لاهیجان یکی از مراکز اصلی جنبش جنگلی‌ها بود.

 

ضرب سکه در لاهیجان

 

لاهیجان در زمان اولجایتو ضرابخانه داشته که سکه ضرب می‌کرده[۱۶] نمونه‌هایی از سکه‌های دوران ابو سعید بهادرخان اولجایتو، فتحعلیشاه قاجار و شاه طهماسب صفوی مشاهده شده که در لاهیجان ضرب شده‌اند

 

مردم‌شناسی و جغرافیا

 

لاهیجان منطقه‌ای است که از شمال به دریای خزر، از شرق به لنگرود، از جنوب به دیلمان، از جنوب غربی به سیاهکل و از غرب به آستانه اشرفیه محدود می‌شود که در ۵۰ درجه و صفر دقیقه شرقی و در ۳۷ درجه و ۱۱ دقیقه شمالی عرض جغرافیایی قرار دارد. در سال ۱۳۸۹، جمعیت شهر لاهیجان ۱۶۶٬۱۹۱ نفر برآورد شده‌است.[۲] این شهر ساخته‌شده بر سرزمینی هموار و جلگه‌ای است که حاصل رسوبات به جای مانده از رودهای گیلان است. از نظر موقعیت جغرافیایی و ویژگی‌های تاریخی یکی از شهرهای مهم گیلان به شمار می‌رود و مدت‌ها مرکز بخش بیه‌پیش گیلان بوده‌است.

 

شهرستان لاهیجان دارای دو بخش رودبنه و مرکزی و ۷ دهستان به نام‌های رودبنه، شیرجوپشت، آهندان، بازکیاگوراب، لفمجان، لیالستان و لیل است. این شهرستان بر پایه آخرین سرشماری در سال ۱۳۸۵، دارای جمعیتی بیش از ۱۶۲٫۸۹۸ نفر بوده‌است[۲] که حدود نیمی از آن‌را جمعیت روستایی و نیم دیگر را شهری تشکیل می‌دهد.

 

مردم آن بیشتر گیلک هستند و گالش به ساکنین ارتفاعات این منطقه اطلاق می‌شود که آن‌ها هم تیره‌ای از گیلکان بوده و زبان‌شان گیلکی است. زبان بومی این شهرستان، گیلکی با لهجه شرقی است که با لهجه غربی گیلکی (رشت و فومن) اندکی تفاوت دارد. دین مردم لاهیجان شیعه و از نوع ناصری است.

 

 

 

زبان

زبان گفتاری مردم لاهیجان، گیلکی (بیه پیش) است که با گیلکی رشت (بیه پس) از نظر آوایی، واژگانی و پاره‌ای ویژگی‌های دستوری تفاوت‌هایی دارد. گیلکی بیه پیش خود از گونه‌ای که در نواحی کوهستانی به آن سخن گفته می‌شود، یعنی گالشی، متمایز است.

آب و هوا

آب و هوای آن در بخش جلگه‌ای، معتدل و مرطوب و در قسمت کوهستانی سردسیر و خوش آب و هوا است. در واقع آب و هوای این شهرستان آب و هوای مدیترانه‌ای است

جانداران

چهارپایان اصلی: گاو، اسب، گوسفند، میش، قاطر، الاغ، سگ و گربه و گاو میش.

چهارپایان وحشی: پلنگ، خرس، گرگ، روباه، شغال، گربه وحشی، گوزن، آهو، بز کوهی، سمور، خار پشت، سمور آبی، خرگوش، خوک، گراز، سنجاب، کفتار، ببر، …

پرندگان این منطقه انواعی دارند برخی وحشی و برخی اهلی هستند و نمونه‌هایی از آنها عبارت‌اند از:

مرغ، اردک، غاز، بوقلمون به فور در این منطقه دیده می‌شود و همین طور قرقاول (تورنگ) و غاز وحشی (کلاگن) خوتکا، چنگر، قوش (الغ)، بلدرچین] (وشوم)، باز، بلبل، سینه سرخ، لک‌لک، مرغ ماهی‌خوار، حواصیل، کبوتر، تیهو، جغد، گنجشک (چیشنک)، شرستی (حاج حاجی)، دارکوب، درنا، دم‌جنبانک (دمبلا سکینه)، سبز قبا (کوکلاچ)، دریا سلیم، یهره، سَرَت، کلاغ (کلاچ)، سار (سیته)، هدهد (شانه بسر)، شاهین، شل حینو، عقاب، قوش، کبک، کرکس، زاغچه (کشکرت)، کلکافیس، فلامینگو (مرغ حسینی)، چرخ (واشک)، پلیکان سفید، چکاوک، سبز قبا، مرغ سقّا و غیره.

ماهیان: ماهی سفید، ماهی آزاد، قزل آلا، کفال ماهی، ماهی سوف، اردک ماهی، کپور ماهی، اسپلی، ماهی سیم، ماهی شک، کلیکا، اوزون برون، قاس ماهی، قیل ماهی، گاو ماهی، شیبا ماهی، مار ماهی، ماهی ماش، کولی و …

حشرات : مورچه (پیتار)، انواع سوسک، ملخ، زنبور عسل، انواع زنبور، انواع عنکبوت (لابدون)، خرمگس، ساس، کک (سپول)، خرخاکی، جعَل (گِه گال)، مگس، پشه، جیرجیرک (جیک)، زنجره، اقسام پروانه، بید، موریانه

کشاورزی

چای- محصول اصلی کشاورزی لاهیجان است. سندیکای کارخانجات چای شمال و اداره کل چای شمال ایران در این شهر قرار دارند.

برنج

پیله ابریشم

کنف

برجستگان و مشاهیر

محمدمیرزا کاشف السلنه

 

هنر و رسانه

پرویز صیاد (نویسنده هنرپیشه کمدین بازیگر نقش صمد)

رامین پرچمی (بازیگر)

اردشیر محصص (کاریکاتوریست)

بهمن محصص (نقاش و مجسمه ساز)

حسین محجوبی (نقاش و مهندس معمار، طراح پارک ساعی تهران)

هنگامه (خواننده پاپ)

حسینعلی لیالستانی (کارگردان)

هومن بهمنش (فیلمبردار)

آزاده صمدی (بازیگر جوان و توانای سریال های تلویزیونی)

شهرام آقاجان پور بندبونی (مدیر کتابخانه تخصصی دانشکده دافوس)

علم

محمدعلی مجتهدی گیلانی (استاد ریاضی بنیانگذار دانشگاه صنعتی شریف و مدیر دبیرستان البرز)

ابراهیم حشمت (فرماندار لاهیجان در جمهوری شوروی گیلان)

مذهب

شیخ زاهد گیلانی (از صوفیان بزرگ ایران، استاد و پدر همسر شیخ صفی‌الدین اردبیلی)

عبدالرزاق لاهیجی

زین‌العابدین قربانی (امام جمعه رشت)

سیاسی و نظامی

دکتر ابراهیم حشمت ( پزشک و اجؤنˇ فرماندار، گیلانˇ جؤموری مئن)

میرزا رحیم خان مستوفی محصصی (رئیس دایره حکومتی لاهیجان - فرمانداری امروزی- اولین شناسنامه های لاهیجان با امضاء ایشان به ثبت رسید)

فریده قطبی مادر فرح دیبا همسر شاه سابق ایران

رضا قطبی (ریاست سابق «سازمان تلویزیون ملی ایران»)-برادر زادهٔ فریده دیبا (مادر همسر محمد رضا پهلوی آخرین شاه ایران)

شاه طهماسب صفوی، از نوادگان شیخ زاهد گیلانی که سالها در لاهیجان زیست

محمود مطلق زاده(رئیس شهربانی کل گیلان 1350-1354 شمسی و کفیل شهربانی مازندران.از نوادگان محمد علی خان مطلق مالک سرای محمد علی خانی کاروانسرای لاهیجان)

عبدالکریم لاهیجی نایب‌رئیس فدراسیون بین‌المللی جوامع حقوق بشر، مدیر اتحادیه حقوق بشر در ایران و فعال حقوق بشر

محمدعلی فیض لاهیجی، رییس سابق دیوان عدالت اداری ایران

ثریا محصصی مستوفی(اولین مدیر زن در سازمان شیر و خورشید-هلال احمر)

رضا رادمنش (رییس سابق فراکسیون حزب توده در مجلس شورای ملی و استاد فیزیک دانشگاه لایپزیگ)

ایرج ندیمی، مشاوررییس جمهور و نایب رییس کمسیون اقتصادی مجلس

 موزه چای ایران در لاهیجان

تجارت

محمد میرزا کاشف‌السلطنه (پدر چای ایران)

محمدعلی‌خان امین دیوان لاهیجی (از فئودال‌های بزرگ لاهیجان)

محمد کریم (از فئودال‌های بزرگ لاهیجان)

ابوالقاسم کریم (از فئودال‌های بزرگ لاهیجان)

حاج محمد علی بگلری (پدر صنعت کلوچه سازی در ایران)[۱۸]

هرمز پاکدامن لاهیجی موسس و مدیر عامل شرکت کلوچه نادری (نگین ناب) [۱۹]

مهدی پاکدامن لاهیجی مدیر عامل شرکت ایران نادی (کلوچه نادی) [۲۰]

ادبیات

حزین لاهیجی (شاعر)

بیژن نجدی (نویسنده و دبیر ریاضی)

مهرداد فلاح (شاعر)

محمدحسین مهدوی م.موید

نیکوکاری

محمدرضا حکیم‌زاده لاهیجی

محمد امینی(شاعر)

استادمردعلی نژادعلی(نقاش)

ورزش

علی کریمی پاشاکی (عضو تیم ملی فوتبال ایران)

ابراهیم مهربان (کشتی‌گیر و قهرمان آسیا)

 

لیست کامل تری از اهالی مشهور این شهر در رده:اهالی لاهیجان فهرست شده‌اند.

اماکن دیدنی

لاهیجان به دلیل برخورداری از جاذبه های بینظیر طبیعی از توریستی ترین مناطق شمالی کشور میباشد

نمایی از استخر میان شهر از بالای شیطان‌کوه

شهرستان لاهیجان دارای جاهای دیدنی و آثار تاریخی زیادی است که از آن جمله می‌توان اماکن ذیل را نام برد:

بقعه شیخ زاهد گیلانی (مربوط به قرن هشتم هجری واقع در جاده لاهیجان - لنگرود)

بقعه چهار اولیا یا چهار پادشاهان (مربوط به دوره تیموریان واقع در میدان سردار جنگل)

شیطان کوه

مسجد اکبریه

مسجد جامع لاهیجان

حمام گلشن

بام سبز

استخر لاهیجان

موزه چای ایران (آرامگاه محمد میرزا کاشف‌السلطنه)

تله کابین احرار (فاز اول تله‌کابین لاهیجان که از فراز بام سبز آن آغاز شده، در سال ۱۳۸۴ شمسی راه‌اندازی گردید)

روستای سرچشمه و کوه عطاکوه

روستای ماهی موشه و آبشار دیدنی آن

دریاچه دیدنی سیستان

روستای بکر و جنگلی گردکوه (روستای کوهپایه ای جنگلی که دارای درختان کهنسال افرا و بلوط و توسکا می باشد.)

روستای بکر و زیبای چی چی نی کوتی (معنی نام این روستای زیبا که چشم اندازهای زیبایی دارد: لانه گنجشک می باشد. با گشت و گذار در جنگل های کوهپایه ای روستای چی چی نی کوتی معنای اصلی طبیعت بکر را درک خواهید کرد.طبیعتی که هنوز از گزند ما آدمیان آسیبی ندیده است،و هنوز گونه های جانوری مختلف از جمله خرس قهوه ای،شغال و روباه و کفتار و نوعی خوک خاکستری در این جنگل ها زندگی می کنند.در ضمن تقریبا در پایان فصل بهار و آغاز فصل تابستان نوعی خاص از تمشک وحشی در بیشه زار های این روستا می روید که قطعا طعم آن را جایی دیگر نچشیده اید.باشد که این طبیعت بکر و زیبا پاک و بکر و زیبا باقی بماند

محلات لاهیجان

لاهیجان ۷ محله اصلی دارد. لاهیجان امروز در بخش جنوب شرقی در پای شیخان کوه (شیطان کوه) خود را می‌نمایاند و دیروز در محله‌هایی که نامشان یادآور روزگارانی است که لاهیجان تختگاه فرمانروایان بیه پیش بود. برخی از محلات لاهیجان بر پایه حرفه افراد آن نامگذاری شده‌است، همانند: میدان و شعربافان، خمیرکلایه و گابنه. و برخی بر پایه نزدیکی به عوارض جغرافیایی هماننده پرده‌سر. و برخی بر پایه نزدیکی به زیارتگاه‌ها بر پا شده‌اند و نام گرفته‌اند همانند: امیرشهید.

 محلات اصلی

.پردسر ( پُردسَر), از قدیمی ترین محلات شهر لاهیجان بوده که دروازه ورودی شهر نیز محسوب میشود. وجود پل تاریخی ۷۰۰ ساله "پل خشتی" (خشته پل) گواه بر قدمت این محل دارد. کلمه (پُرد) در زبان و گویش گیلکی بمعنی پل است . چون این محله در مجاورت پل رودخانه لاهیجان سیم رود یا سیم جو بوده بنام پُردسَر (سرپل) معروف شده و نام گرفته است. پل مذکور بعدها چندین بار مرمت شده و هم اکنون بصورت یکی از زیباترین آثار تاریخی شهر در امده است. محله پردسر به دلیل واقع شدن در مسیر پل تاریخی و دو پل بتونی مجاور آن که در واقع دروازه ورودی شهر هستند, از پر تردد ترین محلات لاهیجان است . [۲۱] [۲۲] [۲۳]

.میدان (محله)

.شعربافان

.خمیرکلایه، به لهجه محلی خومرکلا گفته می‌شود و رابینو آن را خرما کلایه نوشته‌است. این محله در شمال غربی شهر لاهیجان قرار دارد و خانه حاکم شهر و اطرافیانش در این محله بود. نام این محله برگرفت است از خمیر و کلایه. کلایه یا کلا و یا کل به معنی پهناور است جا گرفته در گسترده‌ای پهناور که پسوند بسیاری از مکان‌ها در شرق گیلان است. واژه خمیر به معنای آرد آمیخته با آب است که از آن نان می‌پزند. برخی برآنند که نانوایی‌های بسیاری در این محله وجود داشته‌است. و برخی دیگر بر آنند که کلمه خومر به معنای سفالگر است و با نگرشی به ساختمان‌های شهر سبب نامگذاری را می‌توان یافت.

.اردوبازار

.گابنه

.کاروانسرابر، این محله در پاره غربی شهر لاهیجان قرار دارد. این محله به دلیل مجاورت با مهم‌ترین کاروانسرای شهر در دوران قدیم به نام فعلی کاروانسرابر یعنی محلی که در بر کاروانسر قرار دارد نامیده می‌شود. بقعه آقا سید جمال الدین اشرف بن موسی الکاظم در این محله واقع شده‌است. و به واسطهٔ همجواری این محله با پرده‌سر، گاهی این دو محله با هم نام می‌برند. میرزا حسین فراهانی می‌نویسد: این محله مشتمل بر ۷۵ باب خانه و ۵۰۰ نفر نفوس است.